Het scenario lijkt logisch. Iemand wordt ziek. De familie ontdekt dat de erfenis straks fors belast wordt. Snel actie ondernemen, denken ze, en in de laatste maanden voor het overlijden wordt er flink geschonken om de nalatenschap te verkleinen. Schenkbelasting betaald, jaarvrijstellingen benut, klaar.
De Belastingdienst kijkt anders. Schenkingen binnen 180 dagen voor het overlijden tellen, op een paar uitzonderingen na, alsnog mee voor de erfbelasting. Niet als schenking, maar als fictieve erfrechtelijke verkrijging. De besparing waarvoor de constructie was opgezet, verdampt grotendeels.
Wat de regel doet.
Artikel 12 van de Successiewet zegt het droog: wat binnen 180 dagen voor overlijden wordt geschonken, wordt voor de erfbelasting behandeld alsof het via de erfenis was verkregen. De schenkbelasting die al was betaald, wordt verrekend met de erfbelasting, je betaalt het verschil bij. Maar de jaarvrijstellingen en de eenmalige verhoogde vrijstellingen vervallen. Die golden alleen omdat het een schenking was. Bij een fictieve erfrechtelijke verkrijging gelden alleen de (lagere) erfvrijstellingen.
Concreet: een ouder schenkt twee maanden voor overlijden € 33.129 met een beroep op de eenmalig verhoogde vrijstelling. Geen schenkbelasting verschuldigd, denkt de familie. Bij overlijden binnen 180 dagen wordt dat € 33.129 opgeteld bij de erfenis. Daar geldt de eenmalig verhoogde vrijstelling niet, alleen de erfvrijstelling van € 26.230 per kind. Boven dat bedrag wordt erfbelasting geheven. Bij één kind: € 6.908 belastbaar × 10% = € 689 extra. Bij overigens grotere erfenis kan dat in de tweede schijf belanden tegen 20%.
De uitzonderingen.
Drie situaties waarin de 180-dagen-regel niet bijt.
Een. Schenkingen aan een kind die volledig binnen de jaarvrijstelling van € 6.908 vallen. Die worden niet belast als schenking en evenmin opgenomen in de fictieve erfenis. Wie keurig binnen de jaarvrijstelling schenkt, is altijd veilig.
Twee. Schenkingen die zien op gebruik bij een verhuizing naar een verzorgingstehuis, of waar het overlijden geen redelijkerwijs voorzienbaar gevolg was. Dit is een open norm en in de praktijk lastig in te roepen, vooral als er een formele diagnose ligt.
Drie. Schenkingen die meer dan 180 dagen voor het overlijden zijn gedaan. Wie tijdig begint, ontsnapt aan de regel.
Wat de regel wel ongemoeid laat.
Een papieren schenking blijft buiten de 180-dagen-regel als hij rechtsgeldig is opgezet, maar de rente over de jaren wordt natuurlijk niet meer betaald als er geen jaren meer zijn. Voor wie pas zes maanden voor overlijden een papieren schenking opzet, geldt hetzelfde: het wordt geacht een fictieve erfrechtelijke verkrijging te zijn.
Voor planning betekent dit dat de papieren schenking ook geen achterdeurtje is voor wie het te laat heeft laten worden. Het instrument vereist dat je het opzet als je nog gezond bent, minimaal een paar jaar voor het overlijden, liever langer.
Waarom families er toch in trappen.
Twee redenen.
Een. Mensen vermijden het onderwerp tot het te laat is. Praten over overlijden voelt voor velen ongemakkelijk, en planning komt daarom pas op gang als de diagnose er ligt. Op dat moment ben je al binnen de gevarenzone.
Twee. De regel staat niet hardop in de Belastingdienst-communicatie. Wie de site bezoekt en de jaarvrijstellingen leest, krijgt geen waarschuwing dat al die vrijstellingen vervallen als het overlijden binnen 180 dagen plaatsvindt. Dat blijkt pas bij de aanslag, wanneer de familie ontdekt dat er nog erfbelasting moet worden bijbetaald.
De les.
De fiscale planning rond schenken werkt alleen als je vroeg begint. Een paar jaar voor verwacht overlijden is genoeg; een paar maanden niet. Wie pas in actie komt als de diagnose binnen is, ontdekt vaak dat de routes die op papier nog open lijken te staan, in de praktijk door de 180-dagen-regel zijn afgesneden.
De boodschap is praktisch: begin met planning als er nog niets aan de hand is. Dat is fiscaal de enige periode waarin alle instrumenten beschikbaar zijn. Het is ook de periode waarin niemand er zin in heeft, omdat het onderwerp nog niet urgent voelt. Daarin zit precies het probleem.
Reken voor jouw situatie door op erven of schenken, en zie wat tijdige planning oplevert. Tarieven 2026, gratis.